حقوق بین‌الملل عمومی و حقوق سازمان‌های بین‌المللی در کنکور ارشد و دکتری حقوق؛ این دو درس برای کدام داوطلبان اهمیت دارند؟

برای بسیاری از داوطلبان کنکور کارشناسی ارشد حقوق، برنامه‌ریزی مطالعاتی از یک سؤال ساده شروع می‌شود: «برای گرایشی که می‌خواهم قبول شوم، کدام درس‌ها اهمیت بیشتری دارند؟»

پاسخ این سؤال همیشه به اندازه نام گرایش روشن نیست. بعضی از دروس در چندین گرایش مختلف حضور دارند و ممکن است داوطلبی که قصد ادامه تحصیل در یک حوزه تخصصی دارد، تصور کند یک درس ارتباطی با آزمون او ندارد؛ در حالی که همان درس با ضریب مشخصی در محاسبه نتیجه آزمون او اثرگذار است.

«حقوق بین‌الملل عمومی» یکی از همین دروس است.

این درس فقط برای داوطلبان گرایش حقوق بین‌الملل مطرح نیست و در چندین گرایش دیگر نیز در مواد امتحانی حضور دارد. از سوی دیگر، «حقوق سازمان‌های بین‌المللی» دامنه حضور محدودتری دارد، اما برای داوطلبان حقوق بین‌الملل و حقوق بشر، با ضریب 2، از دروس مهم آزمون محسوب می‌شود.

بر اساس جدول دروس و ضرایب آزمون کارشناسی ارشد مجموعه حقوق در سال 1405، مجموعه حقوق شامل 43 رشته‌گرایش در 13 کدضریب بوده است و ضرایب دروس در این کدضریب‌ها با یکدیگر تفاوت دارند.

حقوق بین‌الملل عمومی و سازمان‌های بین‌المللی در کدام گرایش‌ها ضریب دارند؟

اگر جدول ضرایب آزمون را با تمرکز بر این دو درس بررسی کنیم، تصویر روشن‌تری به دست می‌آید:

این جدول بر اساس جدول رسمیِ منتشرشده برای مواد امتحانی و ضرایب مجموعه حقوق در آزمون کارشناسی ارشد 1405 تنظیم شده است. در این جدول، حقوق بین‌الملل عمومی در کدضریب‌های 2، 4، 5، 7، 8 و 10 حضور دارد و حقوق سازمان‌های بین‌المللی در کدضریب‌های 2 و 5، یعنی حقوق بین‌الملل و حقوق بشر، با ضریب 2 آمده است.

بنابراین، اگرچه شدت اهمیت حقوق بین‌الملل عمومی در این گرایش‌ها یکسان نیست، دامنه حضور آن قابل توجه است.

حقوق بین‌الملل؛ ضریب 3 و سازمان‌های بین‌المللی؛ ضریب 2

برای داوطلب گرایش حقوق بین‌الملل، حقوق بین‌الملل عمومی با ضریب 3 بالاترین ضریب را در میان دروس این کدضریب دارد و حقوق سازمان‌های بین‌المللی نیز ضریب 2 دارد. متون حقوقی نیز ضریب 2 و حقوق اساسی ضریب 1 دارند.

به بیان دیگر، داوطلب حقوق بین‌الملل با دو درس مواجه است که هر دو مستقیماً به حوزه تخصصی موردنظر او مربوط‌اند و مجموعاً بخش مهمی از ساختار آزمون او را تشکیل می‌دهند.

حقوق بشر؛ ضریب 3 و 2

وضعیت حقوق بشر نیز بسیار شبیه است.

حقوق بین‌الملل عمومی در این گرایش ضریب 3 و حقوق سازمان‌های بین‌المللی ضریب 2 دارد. بنابراین این دو درس برای داوطلب حقوق بشر نیز در مرکز برنامه مطالعاتی قرار می‌گیرند.

این مسئله از نظر محتوایی نیز قابل توجه است؛ زیرا بخش مهمی از مباحث حقوق بشر معاصر در پیوند با قواعد حقوق بین‌الملل عمومی، معاهدات بین‌المللی و ساختار سازمان‌های بین‌المللی قابل فهم است.

حقوق محیط زیست؛ ضریب 2

در گرایش حقوق محیط زیست، حقوق بین‌الملل عمومی ضریب 2 دارد.

این موضوع با ماهیت بسیاری از مسائل حقوق محیط زیست نیز ارتباط دارد؛ زیرا بخش مهمی از رژیم حقوقی محیط زیست در سطح بین‌المللی و از طریق معاهدات، اصول و سازکارهای بین‌المللی شکل گرفته است.

حقوق ارتباطات؛ ضریب 2

در حقوق ارتباطات نیز حقوق بین‌الملل عمومی با ضریب 2 در مواد امتحانی قرار دارد.

در نتیجه، داوطلب این گرایش نیز با درسی مواجه است که ممکن است در نگاه اول ارتباط مستقیمی با عنوان گرایش نداشته باشد، اما در نتیجه آزمون او مؤثر است.

حقوق عمومی؛ ضریب 1

در حقوق عمومی، حقوق بین‌الملل عمومی ضریب 1 دارد.

ضریب 1 طبیعتاً به معنای اهمیت یکسان با ضریب 3 نیست، اما به معنای حذف این درس از برنامه مطالعاتی نیز نیست. هر سؤال صحیح در این درس می‌تواند در نتیجه نهایی داوطلب اثرگذار باشد و در رقابتی که اختلاف رتبه‌ها ممکن است با تفاوت‌های کوچک شکل بگیرد، نمی‌توان صرفاً بر اساس پایین‌تر بودن ضریب، یک درس را نادیده گرفت.

حقوق تجارت بین‌الملل، حقوق نفت و گاز و حقوق انرژی؛ ضریب 1

در کدضریب 8، سه گرایش حقوق تجارت بین‌الملل، حقوق نفت و گاز و حقوق انرژی قرار دارند و حقوق بین‌الملل عمومی در این کدضریب ضریب 1 دارد.

این نکته برای داوطلبان این حوزه‌ها اهمیت دارد؛ زیرا حتی اگر تمرکز اصلی مطالعه آن‌ها بر حقوق تجارت، حقوق مدنی یا زبان باشد، حقوق بین‌الملل عمومی همچنان بخشی از مواد امتحانی آن‌هاست.

در واقع، برای داوطلب حقوق تجارت بین‌الملل، آشنایی با حقوق بین‌الملل عمومی می‌تواند علاوه بر آزمون، از منظر علمی نیز مکمل مطالعات تخصصی او باشد.

اما ضریب تنها مسئله نیست

وقتی درباره اهمیت یک درس صحبت می‌کنیم، معمولاً نخستین چیزی که به ذهن می‌رسد ضریب آن است.

اما برای حقوق بین‌الملل عمومی و حقوق سازمان‌های بین‌المللی، یک عامل دیگر نیز اهمیت دارد: ماهیت و گستردگی منابع.

حقوق بین‌الملل از آن دسته دروسی نیست که منابع آن را بتوان به چند کتاب محدود کرد و با مطالعه خط‌به‌خط یک یا دو منبع، به تمام مباحث مورد نیاز برای آزمون مسلط شد.

داوطلب ممکن است در مسیر مطالعه با مجموعه‌ای از منابع مختلف مواجه شود:

• کتاب‌های دانشگاهی متعدد؛
• آرای دیوان بین‌المللی دادگستری و سایر مراجع بین‌المللی؛
• معاهدات و کنوانسیون‌های بین‌المللی؛
• اسناد سازمان‌های بین‌المللی؛
• مقالات علمی؛
• منابع انگلیسی؛
• جزوات مختلف؛
• و تست‌های سال‌های گذشته.

مشکل دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود.

کدام منابع را باید خواند؟

یکی از سؤالات همیشگی داوطلبان حقوق بین‌الملل این است که:

«بالاخره برای کنکور چه کتابی بخوانم؟»

اما سؤال دقیق‌تر این است:

«از میان این همه منبع، کدام مباحث را باید بخوانم و هر کدام را با چه عمقی مطالعه کنم؟»

برای مثال، مطالعه یک معاهده بین‌المللی با مطالعه یک کتاب آموزشی تفاوت دارد. مطالعه رأی یک دادگاه بین‌المللی نیز با مطالعه یک جزوه تستی یکسان نیست.

از طرف دیگر، بسیاری از منابع دست اول حقوق بین‌الملل به زبان انگلیسی هستند. برای داوطلبی که باید هم‌زمان چند درس دیگر را نیز مطالعه کند، مراجعه مستقیم و بدون راهنما به تعداد زیادی از اسناد و منابع انگلیسی می‌تواند بسیار زمان‌بر باشد.

در برخی موارد نیز ترجمه فارسی اسناد یا منابع متعدد وجود دارد و انتخاب میان آن‌ها خود به مسئله دیگری تبدیل می‌شود.

بنابراین مشکل داوطلب فقط «کمبود منبع» نیست؛ گاهی دقیقاً برعکس، زیادی و پراکندگی منابع است.

درصدهای پایین؛ یک فرصت از دست‌رفته؟

نگاهی به نمونه کارنامه‌های منتشرشده از آزمون‌های سال‌های گذشته نشان می‌دهد که درصدهای حقوق بین‌الملل عمومی و حقوق سازمان‌های بین‌المللی میان داوطلبان بسیار متفاوت است و در میان نمونه‌های منتشرشده، درصدهای پایین و حتی صفر نیز دیده می‌شود. برای مثال، در نمونه کارنامه‌های منتشرشده برای گرایش حقوق بین‌الملل در آزمون 1404، در کنار درصدهای بالای حقوق بین‌الملل عمومی و سازمان‌های بین‌المللی، نمونه‌هایی با درصد صفر یا بسیار پایین نیز وجود دارد.

البته این نمونه‌ها به‌تنهایی برای محاسبه «میانگین رسمی عملکرد داوطلبان» کافی نیستند و نباید از آن‌ها چنین نتیجه‌ای گرفت.

اما یک نکته عملی را می‌توان مشاهده کرد:

این دو درس برای بخشی از داوطلبان همچنان از دروسی هستند که ظرفیت آن‌ها به‌طور کامل مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.

در چنین شرایطی، تسلط بر مباحث می‌تواند اهمیت بیشتری پیدا کند؛ به‌خصوص در گرایش‌هایی که حقوق بین‌الملل عمومی ضریب 3 دارد.

یک نکته مهم برای داوطلبان دکتری

اهمیت حقوق بین‌الملل البته به کارشناسی ارشد محدود نمی‌شود.

در آزمون دکتری مجموعه حقوق نیز حقوق بین‌الملل عمومی به‌عنوان یکی از گرایش‌های این مجموعه مطرح است و مواد تخصصی این حوزه شامل حقوق بین‌الملل عمومی و حقوق سازمان‌های بین‌المللی است.

در ساختار آزمون دکتری 1405، مجموعه حقوق 9 گرایش داشت و «حقوق بین‌الملل عمومی» یکی از این گرایش‌ها بود. دروس تخصصی آزمون نیز با ضریب 5 و در سطح کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری ارزیابی می‌شدند.

این تفاوت سطح آزمون دکتری با آزمون کارشناسی ارشد یک نکته مهم را نشان می‌دهد: مطالعه حقوق بین‌الملل در سطحی صرفاً تستی و حداقلی، برای کسی که قصد ادامه مسیر علمی در این حوزه را دارد کافی نیست.

داوطلب دکتری حقوق بین‌الملل باید بتواند مباحث را عمیق‌تر بفهمد، میان قواعد و مفاهیم مختلف ارتباط برقرار کند و با ادبیات تخصصی این حوزه آشنایی بیشتری داشته باشد.

از این منظر، یک مطالعه عمیق و منسجم در حقوق بین‌الملل می‌تواند هم برای داوطلبی که در حال آماده‌شدن برای کارشناسی ارشد است مفید باشد و هم برای کسی که هدف او آزمون دکتری حقوق بین‌الملل است.

پس حقوق بین‌الملل را چگونه باید خواند؟

به نظر می‌رسد مسئله اصلی، انتخاب میان «خواندن منابع زیاد» و «خواندن منابع کم» نیست.

مسئله اصلی، داشتن یک مسیر مطالعاتی منظم است.

مسیر مناسب باید بتواند چند عنصر را در کنار یکدیگر قرار دهد:

1. آموزش منسجم مباحث اصلی؛
2. شناخت منابع مهم و نحوه استفاده از آن‌ها؛
3. توجه به معاهدات و اسناد دست اول؛
4. آشنایی با آرای مهم و مباحث کلیدی؛
5. حل و تحلیل سؤالات سال‌های گذشته؛
6. ارائه مطالب تکمیلی در مباحث تخصصی؛
7. و امکان رفع اشکال در طول مسیر مطالعه.

داوطلب نباید مجبور باشد برای پیدا کردن پاسخ هر سؤال، میان چندین کتاب و جزوه و سند مختلف جابه‌جا شود.

هدف باید این باشد که ابتدا یک چارچوب منسجم از حقوق بین‌الملل در ذهن او شکل بگیرد و سپس منابع مختلف درون این چارچوب قرار بگیرند.

برای همین، یک دوره جامع حقوق بین‌الملل طراحی شده است

با توجه به همین نیاز، دوره‌ای با عنوان «دوره جامع آزمونی حقوق بین‌الملل» طراحی شده که صرفاً به مرور چند منبع یا ارائه نکات تستی محدود نمی‌شود.

این دوره در 30 جلسه و حداقل 45 ساعت آموزشی برگزار می‌شود و علی مسعودیان، پژوهشگر دکترای حقوق بین‌الملل دانشگاه تهران (رتبه یک مصاحبه ورودی دانشگاه تهران) و ساوالان محمدزاده، پژوهشگر دکترای حقوق بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی مدرسین آن هستند.

ساختار دوره به‌گونه‌ای طراحی شده است که مباحث اصلی حقوق بین‌الملل عمومی و حقوق سازمان‌های بین‌المللی را پوشش دهد و در عین حال، نیاز داوطلبان گرایش‌های مختلفی را که در آزمون کارشناسی ارشد با حقوق بین‌الملل عمومی مواجه هستند نیز در نظر بگیرد؛ از جمله حقوق بین‌الملل، حقوق بشر، حقوق محیط زیست، حقوق ارتباطات، حقوق تجارت بین‌الملل، حقوق نفت و گاز و حقوق عمومی.

در کنار جلسات اصلی، جزوات و فایل‌های تکمیلی، منابع تکمیلی و گروه رفع اشکال نیز در اختیار شرکت‌کنندگان قرار خواهد گرفت.

همچنین برای برخی مباحث تخصصی‌تر، از مدرسین و متخصصان حوزه‌های خاص حقوق بین‌الملل، از جمله حوزه‌هایی مانند حقوق فضا و حقوق اقتصادی بین‌المللی، استفاده خواهد شد.

تمام جلسات نیز ضبط می‌شوند تا امکان مرور مجدد مطالب برای شرکت‌کنندگان وجود داشته باشد.

یک دوره برای ارشد؛ با سطحی قابل استفاده برای دکتری

یکی از ویژگی‌های مهم طراحی این دوره، محدود نشدن آن به سطح حداقلی آزمون کارشناسی ارشد است.

مباحث به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که داوطلب ارشد بتواند با درک عمیق‌تر مباحث، خود را برای پاسخ‌گویی دقیق‌تر به سؤالات آزمون آماده کند و در عین حال، داوطلب دکتری حقوق بین‌الملل نیز بتواند از محتوای دوره در مسیر مطالعه تخصصی خود استفاده کند.

برای داوطلب ارشد، هدف صرفاً این نیست که چند نکته را حفظ کند؛ بلکه تلاش می‌شود ساختار مباحث را به‌گونه‌ای یاد بگیرد که در مواجهه با سؤال، امکان تحلیل و تشخیص پاسخ صحیح را داشته باشد.

و برای داوطلب دکتری، همین ساختار می‌تواند نقطه شروعی برای مطالعه عمیق‌تر و منسجم‌تر حقوق بین‌الملل عمومی و حقوق سازمان‌های بین‌المللی باشد.